Monumenten

Monumenten zijn gebouwen en terreinen die meer dan 50 jaar geleden zijn gebouwd of aangelegd en die van algemeen belang zijn wegens hun schoonheid, hun betekenis voor de wetenschap of hun cultuurhistorische waarde. Monumenten worden onderscheiden in rijks- en gemeentelijke monumenten. Bij rijksmonumenten gaat het om gebouwen en terreinen die voor Nederland als geheel belangrijk zijn. Bij gemeentelijke monumenten gaat het om gebouwen en terreinen die voor de gemeente belangrijk zijn.

Rijksmonumenten
Smallingerland telt 27 objecten die als 'oude' rijksmonumenten worden aangeduid.
In oorsprong zijn deze bouwwerken vóór het jaar 1850 gerealiseerd.
Daarnaast zijn er binnen onze gemeente nog 20 bouwwerken die dateren uit de periode 1850 – 1940. Deze worden als 'jonge' rijksmonumenten aangeduid.

Gemeentelijke monumenten
Naast de rijksmonumenten telt Smallingerland 60 gemeentelijke monumenten. Monumenten die ook bescherming verdienen en evenals de rijksmonumenten cultuurhistorische waarde hebben. Er is gekozen voor een inventarisatie van panden, gebouwd vóór 1940, die nog in een redelijke staat verkeren en waarvan het oorspronkelijke karakter op een verantwoorde wijze bewaard is gebleven.  Een lijst met alle gemeentelijke monumenten (situatie 2006) vindt u hiernaast onder: zie ook.

Hieronder volgt een aantal jonge en oude monumenten die onze gemeente rijk is. Dit overzicht geeft een beeld van het huidige beleid van de gemeente, een beleid gericht op behoud en bewustwording van het cultuurhistorisch erfgoed. Het is geen volledig overzicht, wel laat het de grote variatie zien. 

Boornbergum
De Tike
De Veenhoop
Drachten
Goengahuizen
Houtigehage
Opeinde
Oudega
Rottevalle

BOORNBERGUM
Landarbeidershuisje  (gemeentelijk monument)
Westerbuorren 35

Dit landarbeidershuisje of “Waldhuske” is één van de weinige nog in vrijwel authentieke staat bewaard gebleven landarbeidershuisjes  (of keuterijtjes) van het type dat zo kenmerkend is voor de regio de Friese Wouden. Het huisje werd in 1895/96 gebouwd voor een medewerker van een boer. De bouwsom van deze type woningen werd zo laag mogelijk gehouden en daarom met eenvoudig materiaal uitgevoerd.
Het is gebouwd in een karakteristieke Ambachtelijk-traditionele bouwtrant. Het met de voorgevel op de weg en het noorden gerichte huisje is een van de oudste nog bestaande panden in het dorp.
Enkele kenmerken van dit wâldhuske zijn de gegolfde friese pannen op het dak  en de muren opgetrokken uit gele steentjes (âlde gieltsjes).

DE TIKE
Stelpboerderij  ‘Heidekamp’ (gemeentelijk monument)
Master Iniawei 11

Deze voor rundvee gebouwde boerderij dateert van 1935 en is van het stjelptype, gebouwd ter vervanging van een in 1926 gebouwde boerderij die werd vernield door brand na blikseminslag. De herbouw was een opdracht van de Kerkvoogdij der Nederlands Hervormde Gemeente te Nijega en was een ontwerp van de Drachtster architect G.M. van Manen.  Deze boerderij is opgetrokken in schone baksteen en heeft een met pannen gedekt woonhuis en een met riet gedekt bedrijfsgedeelte. De boerderij heeft een symmetrische voorgevel met in het midden een keldervenster en een relatief klein venster met regelverdeling voor de opkamer. Een groot venster aan weerszijden is evenals het opkamervenster voorzien van bovenramen met glas-in-lood. De zijramen van de grote vensters zijn door regels in drieën verdeeld. Uit het dakschild hierboven steekt een brede, rechthoekige dakkapel met in het midden hiervan een tegeltableau met de naam ‘Heidekamp’.  Aan de rechterzijde is de voorgevel doorgetrokken in een muur met een deur, die de gevel verbindt met een dwars op het woonhuis staand bakhuisje met zadeldak. Aan de linkerzijde staat een met riet gedekte bijschuur.

DE VEENHOOP
Brug aan de Slûswei 16  (gemeentelijk monument)

De als voetgangersbrug gebouwde draaibrug is in 1926 geplaatst als beweegbare oeververbinding over de Ringvaart bij het Polderhoofdkanaal. De draaibrug is een stalen brug met tuien, die deel uitmaakt van de Boornbergumer polder. Zowel de tegenwoordig niet meer als draaibrug te gebruiken brug als de in verval geraakte bruggenhoofden zijn gerenoveerd in 1990. De brug is verwant aan de zogenaamde Drentse tuibrug.
De brug is vervaardigd van geklonken staal. De tuien zijn door middel van een gebogen stang met elkaar verbonden en vormen een portaal.    

DRACHTEN
Complex arbeiderswoningen uit 1921 (rijksmonument)
Beter Wonen/Houtlaan

Het woningblok bestaande uit acht woonblokken met  65 arbeiderswoningen en een transformatorgebouw is rond 1920 gebouwd in opdracht van de woningstichting  “Beter Wonen”. Deze woningstichting werd opgericht in opdracht van de plaatselijke afdeling van de S.D.A.P.   Zeven huizenrijen aan het “Beter Wonen” liggen aan weerszijden van een langgerekt driehoekig plantsoen. Het achtste woonblok ligt afgezonderd van de rest van het complex aan de Houtlaan. Een deel van de woningen kreeg een tuintje aan de voorzijde, van de straat afgescheiden door kruishekjes. Aan de achterzijde was bij elke woning een grote tuin, waarin groente en aardappelen werden geteeld.  De woonblokken zijn aan de straatzijde aan elkaar geschakeld door middel van een gemetseld muurtje met een doorgang
naar de ontsluitingspaden aan de achterzijde van de blokken. In 1975 zijn de woningen gerenoveerd, waarbij de oorspronkelijke vensters verdwenen en vervangen zijn door vensters zonder roeden. Opvallend zijn de op een drietal plaatsen, tussen de kajuiten van woningen aangebrachte tegeltableaus met azuurblauwe en okergele tegeltjes. Deze arbeiderswijk werd destijds ook wel “Het Rode Dorp”  genoemd. De Woningstichting Beter Wonen fuseerde in 1950 met de Woningstichting Smallingerland tot de Woningbouwvereniging Smallingerland. 

Rijks H.B.S. (rijksmonument)
Torenstraat 28

Deze Rijks Hoogere Burgerschool in Drachten is in 1919 gebouwd naar een ontwerp van de architect  J.A.W. Vrijman uit Den Haag. Het gebouw  heeft een liggende E-vormige plattegrond en bestaat uit twee bouwlagen.  Kenmerkend voor de school is het mansardedak met ingezwenkte dakschilden van het hoofdgebouw en het afgeplatte schilddak van het noordelijke bouwdeel is gedekt met leien. Een gootlijst  op klossen boven een geprofileerde daklijst vormt de markante gevelafsluiting van het uit bruine bakstenen opgetrokken gebouw. Boven de portiek van de oorspronkelijke hoofdingang zit een omlijst mozaïek met de tekst Rijks/Hoogere/Burgerschool, geflankeerd door de wapens van Friesland en Smallingerland. Recht boven de entree is een gemetselde dakruiter met uurwerk onder tentdakje. Het heeft jaren geduurd voordat aan de oostkant van de dakruiter een wijzerplaat werd geplaatst. Bij de bouw werd dat niet noodzakelijk gevonden, aan die kant van Drachten woonde toch niemand.  Op het schoolplein is op 7 januari 1937 een lindeboom geplant ter gelegenheid van het huwelijk van Prinses Juliana en Prins Bernhard. Deze “Oranjelinde”wordt omringd door een achtzijdig hekwerk met opschrift.

GOËNGAHUIZEN
Boerderij kop-hals-romptype (gemeentelijk monument)
Peansterdyk 10

Deze boerderij voor melkvee is gebouwd in 1883, nadat de oorspronkelijke boerderij was afgebrand. De boerderij staat op de plek waar al sinds de 16e eeuw, of nog eerder, een boerenerf is.  Dit erf hoorde oorspronkelijk bij het klooster “Smelne”. Het geslacht Kerkstra heeft hier jarenlang geboerd.  De boerderij is van het in de gemeente weinig voorkomende  kop-hals-romptype met een ruime melkkelder onder het woongedeelte. Bij de boerderij is tegenwoordig een minicamping. De boerderij is gebouwd in een ambachtelijk-traditionele trant . Typerend voor de boerderij is het zadeldak met Friese platte pannen op het voorhuis, een met platen gedekt tussenlid en een met platen gedekt schilddak voor de schuur met uileborden. De schuur was oorspronkelijk met riet gedekt. De grote kelder is voorzien van twee vensters met bovenramen die voorzien zijn van sierlijk ellipsvormige gebogen roeden.

HOUTIGEHAGE
Kerk ”Noord Jeruël” (gemeentelijk monument) 
Ds. Visscherwei 71

Deze in 1938 gebouwde kerk is gesticht in opdracht van de Vereeniging Hervormde Evangelisatie Noord Jeruël Houtigehage met medewerking van de Coöperatieve Spaar en Voorschotbank BOAZ. De aanwezigheid van de kerk is voor een belangrijk deel te danken aan de predikant ds. J.A. Visscher uit Rottevalle die in het begin van de twintigste eeuw een evangelisatielokaal met pastorie liet bouwen in Houtigehage en zich tevens inzette voor
de bestrijding van de armoede en werkloosheid op de Friese heide.
De kerk bevat o.a. de volgende kenmerken: De kerk is gebouwd in schone baksteen en staat onder een met pannen gedekt, uitkragend zadeldak. De kerk heeft een symmetrische voorgevel met vlechtingen. De puntgevel is voorzien van een dubbele deur met kruisraampjes, onder een op gesneden houten kolommen staand houten afdak met zadeldak. De kolommen zijn weer geplaatst op bakstenen muurtjes die met de gevel zijn verbonden. Hieraan zijn gemetselde bloembakken bevestigd.     

OPEINDE
Klokkenstoel op de begraafplaats (rijksmonument)
Nijtap 19a

Deze van oorsprong vroeg 18de eeuwse klokkenstoel met twee klokken maakt deel uit van een begraafplaats, destijds een kerkhof, en stond oorspronkelijk bij een in 1909 afgebroken kerk. De klokkenstoel werd in 1759 verbouwd en in 1838 weer vervangen. De opdracht hiervoor werd gegeven aan timmerman  P.A. Poelstra. In 1974 werd de klokkenstoel weer vernieuwd. Klokkenstoelen namen in veel gevallen de plaats in van een bij een kerk ontbrekende toren. Aangezien de meeste gemeenteleden over niet veel geld beschikten koos men ook eerder voor een klokkenstoel in plaats van een duurdere toren.
De oorspronkelijke klokken waren in 1717 vervaardigd door Jan Albert de Grave, werkzaam in de Amsterdamse gieterij van Claude Fremy. Deze klokken zijn in de 2e wereldoorlog gevorderd en door de bezetter weggevoerd. Na de oorlog werd één klok teruggevonden. De andere werd in 1949 vervangen door de gieterij Concordia van Jacobus van Bergen uit Midwolda. In 1971 bleek de klokkenstoel dermate aangetast door molm en rot dat de klokken niet geluid mochten worden. In 1974 werd met financiële steun van de gemeente, een nieuwe dubbele klokkenstoel met schilddak geplaatst met aan de ene zijde het opschrift: “P.A. Poelstra, Gemaakt ANNO 1838” en aan de andere: “S. de Waard, G. Wester, W. Wobbes, vernieuwd 1974” . Op de begraafplaats liggen en staan op een 18de  eeuwse zerk na, een groot aantal 19de en 20ste eeuwse voornamelijk hardstenen grafstenen  die onder meer zijn vervaardigd uit stoeppalen.

OUDEGA
Zomerhuis (gemeentelijk monument)
Bij Wolwarren 3

Dit zomerhuis is gebouwd in 1946  en was oorspronkelijk als woonboot gebouwd op een grote betonnen bak. Het voor niet permanente bewoning bestemde huis is gebouwd in opdracht van de Wassenaarse aannemer Louis Pool. Het zomerhuis draagt de naam “Summer Garden” en heeft een stilistische verwantschap met de architectuur van de Amsterdamse School.
Na een tijd van “touwtrekken” met de gemeente over de vraag of het desbetreffende pand nu wel of niet een woonboot was, dit in verband met een ligplaatsvergunning, heeft de bouwer/eigenaar Louis Pool met het “woonschip” over de Wijde Ee gevaren om daarmee te bewijzen dat het wel degelijk varen kon. Nadat de gemeente de ligplaatsvergunning verleend
had, werd later het geheel de wal opgetrokken en met zand gevuld, zodat het alsnog als zomerhuis aangeduid kon worden.
Het zomerhuis is samengesteld uit twee delen. Een langgerekt deel met houten gevels onder een met riet gedekt schilddak met vorstpannen op een gewelfde noklijn. Het hoger opgaande westelijk deel heeft een veelzijdige glasgevel met glas-in-lood in de bovenramen van de rondom getrokken vensterpartij. Dit gedeelte staat onder een eveneens met riet gedekt tentdak.

ROTTEVALLE
Voormalig pakhuis (rijksmonument)
Haven 5/7

Dit graanpakhuis is gebouwd in 1823 in opdracht van familie Van Dijk. Het diende eerst als opslag van gerst voor het brouwen van bier.  Aan de toenmalige bierbrouwerij in Rottevalle ontleent  de Brouwersgrêft nog zijn naam. De gerst werd per boot aangevoerd over de Lits, De Lits liep tot de omleiding in 1956 pal voor het pakhuis langs door het dorp.
Tot 1969 is het pakhuis nog in gebruik geweest bij Atze van Dijk, handelaar in veevoer.                                                                           
In 1981 is het hele interieur door J.H. Visser tot woning verbouwd. Het exterieur is hierbij in zo oorspronkelijke staat bewaard gebleven.
Het pakhuis is opgetrokken in schone baksteen en heeft een met hollandse pannen gedekt zadeldak. De voorgevel is een topgevel met op de begane grond twee vensters met roedenverdeling in de schuiframen en een opgeklampte deur met klapraam. De deur die tot 1891 in het midden stond, staat op de plaats waar zich oorspronkelijk een venster bevond.
De zolderverdieping heeft in het midden een laad- en losdeur met aan weerszijden een venster met onderluik en roedenverdeling in het bovenraam. De rest van de gevel is aan het zicht onttrokken door een nieuw gemetselde poortdoorgang met  een gevleugeld engelenkopje.

 

Wilt u meer weten over de monumenten in Smallingerland kijk dan ook eens in de bibliotheek voor de volgende uitgave:
- Het erfgoed van Smallingerland (uitgave 2000 
Smelne's Erfskip)
of neem contact op met Smelne's Erfskip voor de uitgave:
- Omschrijvingen en waarderingen van de "oude"
rijksmonumenten in de gemeente Smallingerland (uitgave 1989 Smelne's Erfskip)

of kijk eens op de volgende websites:

monumentenweb
monumentenzorg
monumentenzorgfryslan
smelneserfskip
tresoar (Fries Historisch en Letterkundig Centrum)

 

naar boven